Književne nagrade su jedan od načina da se pažnja čitalaca usmeri na knjige koje su tokom godine privukle pažnju književne kritike i žirija. U Srbiji postoji veliki broj nagrada posvećenih različitim oblastima književnosti – od romana i poezije do eseja, književne kritike i publicistike.
Ipak, neka priznanja imaju posebno dugu tradiciju i prepoznatljivost. Među njima se izdvajaju NIN-ova nagrada, nagrada „Meša Selimović“ i Vitalova nagrada „Zlatni suncokret“.
Ove tri nagrade imaju različite kriterijume i istoriju, pa ih je zanimljivije posmatrati pojedinačno nego pokušavati odrediti koja je „najbolja“.
1. NIN-ova nagrada
Ako se govori o književnim nagradama koje imaju najdužu tradiciju u Srbiji, NIN-ova nagrada zauzima posebno mesto.
Nagrada je ustanovljena krajem 1953. godine kao NIN-ova nagrada kritike za roman godine, a prvi put je dodeljena 1955. godine za roman objavljen 1954. godine. Prvi laureat bio je Dobrica Ćosić, za roman Koreni.
Danas se NIN-ova nagrada dodeljuje za najbolji roman objavljen tokom prethodne godine na srpskom jeziku. O dobitniku odlučuje žiri većinom glasova svojih članova.
Duga istorija nagrade uključuje veliki broj pisaca čija su dela postala deo književnog kanona. Među laureatima se nalaze Meša Selimović, Danilo Kiš, Miloš Crnjanski, Borislav Pekić, Milorad Pavić, Aleksandar Tišma, Svetlana Velmar-Janković, David Albahari i mnogi drugi.
Zanimljivo je pogledati i kompletnu listu, jer se kroz nju može pratiti više od sedam decenija književnosti na prostoru bivše Jugoslavije i Srbije.
Pogledajte kompletnu listu dobitnika NIN-ove nagrade
Najnoviji laureat je Darko Tuševljaković, koji je 2026. godine dobio 72. NIN-ovu nagradu za roman Karota.
2. Nagrada „Meša Selimović“
Nagrada „Meša Selimović“ ustanovljena je 1988. godine, a pokrenuli su je „Večernje novosti“ i tadašnje Udruženje izdavača i knjižara Jugoslavije. Ime je dobila po jednom od najznačajnijih pisaca sa prostora bivše Jugoslavije.
Posebnost ove nagrade je način izbora laureata. O dobitniku odlučuje Veliki žiri, koji danas čini 50 književnih kritičara, teoretičara i istoričara književnosti. Članovi žirija izdvajaju knjige objavljene tokom prethodne godine, a njihov izbor određuje laureata.
Među ranijim dobitnicima nalaze se Dubravka Ugrešić, Milorad Pavić, Slobodan Selenić, Svetlana Velmar-Janković, Goran Petrović, Vojislav Karanović i druga poznata imena.
Za razliku od NIN-ove nagrade, koja je striktno vezana za roman, „Meša Selimović“ može biti dodeljena za različite vrste književnih dela. To se vidi i iz istorije nagrade.
Najnoviji laureat je Nenad Šaponja, kome je 2026. godine priznanje pripalo za pesničku knjigu Blizanac vremena. To je bilo 38. izdanje nagrade.
Više o nagradi „Meša Selimović“ i njenim laureatima
3. Vitalova nagrada „Zlatni suncokret“
Treće priznanje koje se posebno izdvaja jeste Vitalova nagrada „Zlatni suncokret“.
Nagrada je ustanovljena 1996. godine, a dodeljuje se za najbolje književno ostvarenje na srpskom govornom području. Za razliku od NIN-ove nagrade, njen konkurs nije ograničen samo na romane. U obzir dolaze roman, pripovetka, poezija, književna kritika, esej i književna publicistika.
Prvi laureat bio je pesnik Ivan V. Lalić, za zbirku Četiri kanona. Među kasnijim dobitnicima nalaze se Radoslav Petković, Milovan Danojlić, David Albahari, Goran Petrović, Svetlana Slapšak, Uglješa Šajtinac, Dragan Velikić i drugi autori.
Širi raspon književnih formi jedan je od razloga zbog kojih je ovu nagradu zanimljivo pratiti. Na listi laureata mogu se naći i romanopisci i pesnici i autori zbirki priča.
Pogledajte informacije i dobitnike Vitalove nagrade „Zlatni suncokret“
Važno je napomenuti i da se naziv „Vitalova nagrada“ u javnosti često koristi kao kraći naziv za „Zlatni suncokret“. Nagrada je tokom godina prolazila kroz promene u organizaciji i kontinuitetu dodeljivanja, ali je ostala jedno od poznatih domaćih književnih priznanja.
Počasna lista: još književnih nagrada koje vredi poznavati
Tri prethodno navedene nagrade nisu jedina važna književna priznanja u Srbiji. Književna scena ima veliki broj nagrada sa sopstvenom tradicijom, žirijima i specifičnim oblastima.
Nagrada „Isidora Sekulić“
Nagrada koja nosi ime Isidore Sekulić ustanovljena je 1967. godine odlukom Skupštine opštine Savski venac. Povezana je sa književnim stvaralaštvom i nasleđem velike srpske književnice, a dodela je deo manifestacije „Dani Isidore Sekulić“.
Posebnost joj daje i veza sa Beogradom, odnosno prostorom Senjaka na kojem je Isidora Sekulić živela.
Nagrada Miloša Crnjanskog
Nagrada Miloša Crnjanskog ima dugu tradiciju i dodeljuje se od 1981. godine, svake druge godine. Među njenim dobitnicima nalaze se Borislav Pekić, Borislav Mihajlović Mihiz, Radoslav Petković, Dušan Kovačević, Dejan Medaković, Judita Šalgo i drugi autori.
Veza sa Milošem Crnjanskim ovoj nagradi daje dodatnu književno-istorijsku dimenziju.
Nagrada „Milica Stojadinović Srpkinja“
Ovo priznanje je posebno vezano za poeziju i nosi ime pesnikinje Milice Stojadinović Srpkinje. Predstavlja jedan od primera kako književne nagrade mogu biti usmerene na konkretnu književnu formu, umesto da obuhvataju čitavu književnu produkciju.
Nagrada „Stevan Sremac“
Nagrada koja nosi ime Stevana Sremca povezana je sa književnim životom Niša i predstavlja još jedan primer regionalne književne tradicije koja se razvija izvan Beograda.
Zašto postoji toliko različitih književnih nagrada?
Na prvi pogled može izgledati da se nagrade međusobno preklapaju. Ipak, razlike postaju jasnije kada se pogledaju njihova pravila. Neke su usmerene samo na roman. Druge obuhvataju poeziju, pripovetke ili esejistiku. Neke imaju mali stručni žiri, dok se kod drugih izbor zasniva na većem broju književnih kritičara. Zato činjenica da je jedna knjiga dobila jednu nagradu ne znači automatski da bi dobila i neku drugu. Svako priznanje ima svoj konkurs, žiri, pravila i tradiciju.
Za čitaoca je to zapravo dobra stvar. Umesto jedne liste „najboljih knjiga“, književne nagrade nude više različitih puteva do novih autora i dela. A kada se pogleda istorija njihovih dobitnika, može se videti i nešto mnogo zanimljivije: kako su se tokom decenija menjali književni ukusi, teme i načini pisanja u Srbiji i širem srpskom kulturnom prostoru.